Permakültürün üç etiği: Bahçede iyi bir karar nasıl verilir?

Burada etik, kararında hangi değerleri gözetmek istediğini anlatır. “Toprağa zarar vermemek istiyorum” bir amaçtır. Seçtiğin uygulamanın toprağı nasıl etkilediği ise gözlem ve teknik bilgi gerektirir. Üç soruyu yanıtlamak, bitkinin ihtiyacını hesaplamaz ve uygulamanın işe yarayacağını kanıtlamaz. Tasarım ilkeleri, pratik deneyim ve yerel teknik bilginin yerini tutmaz. [K5]

İki kişinin kullandığı küçük bir bahçe düşün. Biri sebze üretimini artırmak istiyor. Diğeri oturma köşesinin kalmasını önemsiyor. Yeni tarh için düşünülen yerde kendiliğinden yetişmiş bitkiler bulunuyor; hafta içi bakımın çoğunu bir kişi yapıyor. Bu bir eğitim örneği. Gerçek parsel, gerçek kişilere ait kayıt veya bitki dikim önerisi değil.

Teknik soru “Tarhı nasıl kurarız?” olabilir. Kararı genişleten soru ise şudur: “Tarhı burada ve bu büyüklükte kurarsak ne değişir, kimin işi artar ve buna gerçekten ihtiyacımız var mı?” Başta bütün köşeyi dönüştürmeyi düşünürken sonunda yalnız küçük bir alanı denemeyi, başka bir yeri seçmeyi veya beklemeyi tercih edebilirsin.

[1]

Yeryüzüne özen, kararında toprağı, suyu ve diğer canlıları hesaba katmaktır. Permaculture Principles bu etiği canlı toprağı ve yaşamın yalnız insanlara yararı üzerinden değerlendirilemeyecek yönlerini gözeterek açıklar. Bahçede bunun karşılığı, değiştireceğin yeri önce tanımaktır. [K2]

Boş görünen köşe gerçekten kullanılmıyor mu? Üzerindeki bitkileri tanıyor musun? Yağmurdan sonra su nereden geçiyor? Alanın bir kısmı gölge, geçiş veya dinlenme yeri olarak işe yarıyor mu? Yanıtını bilmediğin soruyu “bilinmiyor” diye yaz. Henüz bitki adını bilmemek, hepsini yararsız saymak için neden değildir.

Yeni malzemeyi de aynı dikkatle düşün. Ne kadar gerekli, içeriği belli mi, nasıl taşınacak, ömrü bitince ne olacak? İkinci el bir parçayı kullanmak satın almayı azaltabilir; fakat malzemenin güvenliği ve işe uygunluğu ayrıca kontrol edilmelidir. “Doğal” ya da “yerel” olması, bütün etkilerini bildiğin anlamına gelmez.

Bahçe örneğinde ilk adım, bütün köşeyi sökmek yerine mevcut kullanımını ve canlılığını kaydetmek olabilir. Bilgi eksikse malzeme alımını ertele. Gözlemin sonunda değişiklik yapmanın hâlâ uygun olduğunu düşünebilirsin; önemli olan kararının dayanağını açık tutmaktır.

[2]

Bahçeden yararlanmak isteyen kişiyle bahçeye emek veren kişi her zaman aynı değildir. İnsana özen, kendi ihtiyaçlarınla birlikte yakınlarının ve topluluğun ihtiyaçlarını da gözetmeyi içerir. Dinlenme, öğrenme, işbirliği ve yardım isteme bu çerçevenin içindedir. [K3]

Yeni tarhı planlarken sulamayı, gözlem yapmayı, hasadı ve malzeme taşımayı ayrı ayrı düşün. Kimin zamanı ve isteği var? Hangi iş kimin için rahat veya zor? Bir kişinin evde olması, bahçenin bütün sorumluluğunu üstlendiği anlamına gelmez. “Bir şekilde hallederiz” yerine işi ve sınırını konuş.

Örneğimizde daha çok ürün isteyen kişi hafta içi şehir dışında olabilir. Evde kalan kişi yeni bir görev istemiyorsa bu cevap planı değiştirir. Daha küçük alan seçilebilir, iş gerçekten gönüllü bir başka kişiye verilebilir veya genişleme ertelenebilir. Birinin hayır demesini aşmak için etik dili kullanma.

Geçiş ve oturma yerini de üretim dışı gereksiz alan sayma. Bahçeye erişebilmek, dinlenebilmek ve birlikte zaman geçirmek gerçek ihtiyaçlardır. Ağır işi azaltan satın alınmış bir araç bazı koşullarda daha uygun olabilir. Daha az malzeme kullanmanın bedeli tek kişiye aşırı emek yüklemekse bu karşılığı açıkça konuş.

[3]

Adil paylaşım yalnız hasat sonunda artan ürünü dağıtmak değildir. Ne kadar alacağımızı ve tüketeceğimizi düşünmek, ihtiyacı aşan kaynakları uygun biçimde paylaşmak da bu sorunun parçasıdır. Paylaşım hem alan hem veren için sınırlar içerebilir. [K4]

Elinde fazla fide var diye hepsini dikmek zorunda değilsin. Önce kullanabileceğin ve bakımını üstlenebileceğin miktarı düşün. Fazlasını isteyen biri varsa, bitkinin ne olduğunu ve durumunu açıkça söyleyerek paylaşmayı konuşabilirsin. İstemediği bir şeyi başkasına bırakmak paylaşımın iyi bir sonucu sayılmaz. Paylaşılacak alıcı yoksa bu da kayıtta görünür olsun.

Ortak alet, bilgi veya zaman paylaşımı da mümkündür. Alet kimde duracak, ne zaman kullanılacak, bakımını kim yapacak ve hasar olursa nasıl konuşulacak? Herkese aynı miktarı vermek her durumda adil bir sonuç üretmez. İhtiyaç, erişim ve kabul edilen sorumluluklar konuşulabilir; bu rehber zorunlu bir oran belirlemez.

Üçüncü etik neden farklı sözlerle anlatılıyor

Bu sayfa Permaculture Principles sitesindeki Fair Share başlığını “adil paylaşım” olarak kullanır. Aynı sitedeki kısa açıklama sınır koymayı ve fazlayı yeniden dağıtmayı birlikte vurgular. Holmgren’in 2020 tarihli Essence of Permaculture metninde tüketim ve üremeye sınır koymayı da içeren daha uzun bir ifade vardır. Bunlar aynı cümlenin birebir çevirileri olarak sunulmamalıdır. [K4] [K5]

Burada bu adlandırma farkını görünür kılıyoruz; kişilerin üreme kararlarına yönelik talimat vermiyoruz. Bahçe alıştırması tüketim, yeterlilik, emek ve kaynak paylaşımı üzerinde durur. Farklı kaynakları okurken yazarın hangi sözcükleri kullandığını ve neyi tartıştığını ayrıca kontrol edebilirsin.

[4]

Bahçedeki iki kişinin başlangıç fikri bütün köşeyi sebzeye ayırmaktı. Üç etik üzerinden baktıklarında yeni sorular ortaya çıktı: Mevcut bitkileri ne kadar tanıyoruz? Dinlenme alanını kaybetmek istemiyor muyuz? Bakım kimde kalacak? İhtiyaçtan fazla fideyi dikmeden değerlendirebilir miyiz? Bu soruların hiçbiri daha çok ürün istemeyi geçersiz kılmaz; kararın diğer etkilerini görünür yapar.

Önce tek cümlelik kararını yaz. “Bahçeyi iyileştirmek” çok geniştir. “Bu köşede yeni bir sebze alanı açıp açmayacağımıza karar vereceğiz” daha kullanışlıdır. Ardından en az iki gerçek seçenek ve mevcut düzeni koruma seçeneği ekle. Aynı fikri üç farklı adla yazmak karşılaştırma sağlamaz.

Aynı köşe için üç seçenek

Tablo, hangi seçeneğin herkes için en iyi olduğunu söylemez. Kimin hangi yararı önemsediğini ve hangi yükü kabul etmediğini konuşmayı kolaylaştırır. Sonra her seçeneğin yanına bildiğin gözlemi, henüz doğrulanmamış varsayımı ve eksik bilgiyi ayrı yaz.

Aynı bahçe köşesi için üç varsayımsal seçenek. Çizimler uygulama ölçeği veya dikim planı değildir.

Küçük denemeyi koşullu bir karara dönüştür

Bu örnekte kişiler, oturma ve geçiş alanını koruyarak küçük bir deneme yapmayı seçebilir. Yeni düzenin sulama ve kontrol sorumlusu gönüllü olarak belli olmadan ekime geçmezler. Kullanılmayacak fideleri isteyen biri varsa paylaşmayı konuşurlar; alıcı henüz yoksa paylaşım gerçekleşmiş gibi yazmazlar.

Karar cümlesi şöyle olabilir: “Şimdilik yalnız üzerinde anlaştığımız küçük alanı deneyeceğiz. Geçişi ve dinlenme yerini koruyacağız. Bakım görevleri kabul edilmezse genişletmeyeceğiz. İş yükü konuştuğumuz sınırı aşarsa veya alan kullanımı zorlaşırsa kararı yeniden ele alacağız.”

Bir sonraki bakış için tarih veya gözlenebilir olay belirle. “Sonra bakarız” yerine “İlk iki haftanın bakım kaydını birlikte okuyacağız” denebilir. İki hafta burada öğrenme için seçilmiş örnek bir aralıktır; bitkiler için yeterli kontrol sıklığı önerisi değildir. Hava, güvenlik veya bitki durumu daha erken bakmayı gerektirebilir.

Denemeyi durdurmak da başlangıçta konuşulsun. Kim ilgilenecek, malzeme ne olacak, alan hangi kullanıma dönecek? “Geri dönebilir” demek bir söküm veya bakım işini yok etmez. Bu işin de zamanı ve sorumlusu olmalı.

Her hedef aynı anda büyümeyebilir

Az malzemeli bir çözüm daha çok emek isteyebilir. Ortak bir alet yeni satın almayı azaltabilir; fakat taşınması, depolanması veya belirli saatte erişim güç olabilir. Daha çok üretim, dinlenme alanıyla yarışabilir. Bu durumlarda bir seçeneğe hemen “en etik” demek yerine hangi yararın hangi bedelle geldiğini yaz.

Örneğin yeniden kullanılan malzemelerle bir tarh yapmak isteyen kişi, malzemenin temizliği ve uygunluğu hakkında bilgi bulamamış olabilir. Ücretsiz görünmesi taşıma, ayıklama ve güvenlik kontrolü için harcanacak zamanı ortadan kaldırmaz. Satın alma bütçesi de sınırlıysa seçenekler yalnız “yenisini al” ve “bilinmeyen malzemeyi kullan” değildir. Mevcut alanda küçük bir uygulama veya bekleme de seçenek olabilir.

Etkilenen kişiler aynı fikirde değilse bunu kayıtta saklama. Bir kişinin önerisi, herkesin rızası gibi yazılmamalı. Geçişi kapatma, güvenli olmadığı düşünülen bir uygulamayı sürdürme veya gönüllü olmayan kişiye görev verme gibi çözülmemiş sorunlarda denemeye başlamamak daha uygun olabilir. İhtiyaçları yeniden konuşmak için kararın kapsamını küçült.

Türkiye için tek bir bahçe takvimi varsayma

Türkiye’de deniz etkisi, dağların uzanışı ve yer şekilleri farklı iklim koşulları oluşturur. Kıyı ile iç kesimler, aynı bölgedeki yükselti farkları ve yerel konum aynı başlangıç koşulunu sunmaz. MGM’nin iklim açıklaması bu çeşitliliği gösterir; bir parselin sulama veya dikim reçetesi değildir. [K6]

Kendi alanında şu soruları sor: Karar vereceğin dönemde hangi hava koşulları bekleniyor? Gölge ve güneş alanı nasıl değişiyor? Yağmurdan sonra birikme veya akış gözleniyor mu? Kullanılabilen su ve bakım zamanı ne kadar? Yerel su kısıtı veya ortak alan kuralı var mı? Güncel hava ve kısıt bilgilerini ilgili resmî kaynaktan kontrol et.

Yazın su erişimi kısıtlı bir yerde daha geniş üretim alanı istemek bakım ve su planıyla birlikte düşünülür. Serin ve yağışlı bir yerde de aynı çözümü otomatik uygulamak yerine yerel drenaj, ışık ve erişim soruları araştırılır. Bunlar yerel gözlem başlıklarıdır; belirli bir malç, bitki, sulama miktarı veya müdahale önerisi değildir.

Amacını sonuç diye yazma

“Daha az su kullanmak istiyorum” etik ve pratik bir hedeftir. “Bu yöntem suyu yarıya indirdi” ise hangi alanın, sürenin ve koşulun karşılaştırıldığını açıklayan veri gerektirir. “Bakım daha kolay olacak” başlangıçta varsayım olabilir. Denemede kaydedilen süreler, o varsayımı gözden geçirmek için kullanılabilir; tek bir deneme bütün bahçeler için sonuç vermez.

Karar notunda üç kısa satır aç: Gördüğüm, düşündüğüm, henüz bilmediğim. Sonra gerçekten ölçtüğün bir sonuç varsa tarih ve yöntemle ekle. Böylece iyi niyetini bir kanıt gibi sunmadan deneyiminden öğrenebilirsin. Sorunun cevabı uzmanlık gerektiriyorsa etik fişine daha çok kutu eklemek yerine ilgili teknik bilgiye başvur.

[1] [2] [3] [4]

Küçük bir karar seç ve fişi doldur. Kimlik veya tam adres yerine alan etiketi kullanabilirsin. Bilmediğin yere “bilmiyorum” yaz.

• Yeryüzü: Bu kararla ne değişecek? Şu an ne gözlüyorum? Malzeme, su ve canlılar hakkında neyi henüz bilmiyorum?
• İnsan: Kim yararlanacak, kim işi üstlenecek? Görev gerçekten kabul edildi mi? Zaman, erişim, dinlenme ve bütçe sınırımız ne?
• Paylaşım: Ne kadarı yeterli? Fazla veya ortak kullanılabilir kaynak var mı? Alıcı veya kullanıcı bunu istiyor mu? Koşullar konuşuldu mu?
• Seçenekler: En az iki yaklaşımı ve şimdilik değiştirmemeyi karşılaştır. Her biri için yararı, yükü ve açık soruyu yaz.
• Karar: Şimdilik ne yapacaksın, hangi koşulla? Hangi bilgi eksikse başlamayacaksın? Ne zaman veya hangi olayda yeniden bakacaksın?

Karar cümlen şöyle olabilir: “Şimdilik … seçiyorum; çünkü … . … netleşmeden başlamayacağım. … olursa yeniden değerlendireceğim.” Bu not, gerekçeni hatırlamana yardım eder.

1. Kararı yaz.
2. Mevcut durumu gözle.
3. Üç etikle soruları aç.
4. Seçenekleri karşılaştır.
5. Koşullu karar ver.
6. Gözleyip yeniden değerlendir; yeni gözleme geri dön.

Bilgi veya rıza eksikse dur ve konuş. Akış zorunlu uzlaşma veya otomatik bir sonuç üretmez.

Üç doldurulmuş ek karar örneği

Bu üç durum kurmacadır. Amaç, aynı etiğin farklı koşullarda farklı seçimlere yol açabileceğini göstermektir. Sayılar gerçek fiyat, saha ölçümü veya genel öneri değildir.

Eğitim örneği 1 · Su erişimi belirsizken büyümeyi ertelemek

Durum: İç kesimde bir hobi bahçesi için yazlık alanı büyütme isteği var; su erişiminin devamı bilinmiyor. Gözlem: Mevcut sulama işi zaten belirli günlerde yardım gerektiriyor. Varsayım: Yeni alanın da aynı emekle yürütülebileceği düşünülüyor, ölçülmedi. Seçenekler: Hemen büyütmek, mevcut alanda küçük bir düzenleme yapmak veya genişlemeyi ertelemek.

Etik değerlendirme: Daha çok ürün isteği meşru; fakat su ve bakım yükü başka kişilere aktarılabilir. Paylaşılacak ürün henüz yok, bu nedenle gelecekteki bağış mevcut kaynak belirsizliğini çözmüyor. Karar: Su erişimi ve gönüllü bakım sorumlusu netleşene kadar genişlemeyi ertele. Bu sırada mevcut kullanımın kaydını tut. Yeniden bakış: Güncel yerel kısıtlar ve bakım planı doğrulandığında. Vazgeçilen yarar: Bu dönem daha büyük üretim alanı.

Eğitim örneği 2 · Ortak alette erişim satın almayı değiştirebilir

Durum: Üç komşu seyrek kullanılan bir bahçe aletini paylaşmayı düşünüyor. Gözlem: Bir kişinin aleti koyacak kuru ve güvenli yeri var; bir diğeri o eve kolay ulaşamıyor. Bilinmeyen: Uygun aletin güvenli kullanım koşulları ve bakım maliyeti. Seçenekler: Ortak almak, ihtiyaç olduğunda uygun bir hizmetten yararlanmak veya ayrı çözüm aramak.

Etik değerlendirme: Daha az satın alma olasılığı, erişim ve güvenlik sorununu tek başına çözmez. Depolama, teslim ve bakım işi sahibine otomatik yüklenemez. Karar: Satın almadan önce kullanım sırası, ulaşım, eğitim ve masraf koşullarını konuş. Erişim sorunu çözülemiyorsa ortak alımı seçme. Yeniden bakış: Her kullanıcının kabul ettiği somut düzen oluştuğunda. Fazla kaynak: Sahip olunan uygun bir alet varsa önce durumunu ve paylaşma isteğini sor; varlığını varsayma.

Eğitim örneği 3 · Ücretsiz malzeme her koşulda uygun olmayabilir

Durum: Nemli bir bahçe köşesinde tarh çevresi için ikinci el ahşap teklif ediliyor. Gözlem: Ahşabın önceki kullanım ve işlem bilgisi bilinmiyor. Seçenekler: Hemen kullanmak, içeriği doğrulandıktan sonra değerlendirmek veya tarh çevresi eklemeden mevcut düzeni sürdürmek. “Ücretsiz” olması uygunluk, güvenlik veya toplam çevresel etki kanıtı değil.

Etik değerlendirme: Yeniden kullanım isteğiyle bilgi eksikliği ve taşıma emeği çatışıyor. Bütçe sınırlı olsa da gönüllü olmayan kişiye taşıma işi yüklenmiyor. Karar: Bilgi edinilmeden malzemeyi kabul etme ve kullanma; mevcut düzende kal. Yeniden bakış: Malzeme uygunluğu ve güvenli kullanım bilgisi bulunursa. Bu örnek bütün ikinci el ahşapların uygunsuz olduğunu veya belirli bir malzemenin güvenli olduğunu ileri sürmez.

Ortak ders: Genişletmek, paylaşmak ve yeniden kullanmak bazen iyi seçenekler olabilir. Kararın gerekçesi, etiketin kendisinden çok koşullarda, bilgi düzeyinde ve yükün nasıl dağıldığında görünür.

Doldurulmuş karar fişi ve geri bildirim

Tamamı varsayımsal eğitim örneğidir. Aşağıdaki süreler bitki bakımı önerisi, bütçe ise piyasa fiyatı değildir. Etik çerçeveyle verilmiş bir kararın nasıl izlenebileceğini gösterir.

Başlangıç kaydı

Alan: Ortak küçük bahçedeki dinlenme köşesinin yanı. Karar: Bu dönem sebze alanını genişletelim mi? İhtiyaçlar: A daha çok üretim istiyor; B oturma yerini ve dinlenme zamanını korumak istiyor. Gözlem: Geçen haftanın bahçe işleri A için 30, B için 60 dakika sürmüş; ikisi kendi sürelerini not etmiş. Geçmiş tek hafta, gelecek iş yükünün tahmini için yeterli veri sayılmıyor.

Bilmediğimiz: Yeni alandaki bitkilerin tümü tanınmıyor; yeni düzenin bakım süresi ve su gereksinimi bilinmiyor. Varsayım: Küçük denemenin toplam ek işinin haftada 40 dakikayı aşmayacağı düşünülüyor. Bu sınır, kişilerce bu örnek için seçildi; gerekli bitki bakımını azaltma talimatı değil. Gerekli bakım bu sınırla sağlanamıyorsa deneme başlamayacak veya uygun biçimde küçültülecek.

Koşullar ve seçim

Yeryüzü: Bütün köşeyi sökmek yerine mevcut bitkiler ve alan kullanımı gözlenecek. İnsan: A, ek işin haftada en çok 30 dakikasını; B ise 10 dakikasını gönüllü üstlenmiş. B’nin ek iş kabul etmediği günlerde görev otomatik ona devredilmeyecek. Erişim ve oturma yeri korunacak. Harcama: Bu aşamada yeni alım yapılmayacak; herhangi bir alımdan önce ayrı ortak karar verilecek.

Paylaşım: Sekiz fazla fide var; dört adedi ilgilenebilecek bir komşuya teklif edilmiş, cevap henüz gelmemiş. Bu sayılar dikim aralığı veya uygun bitki sayısı değildir. Cevap gelene kadar “paylaşıldı” yazılmıyor. Fidenin kimliği, durumu ve bakım ihtiyacı aktarılmadan teslim planlanmıyor. Denemede kullanılacak miktar teknik uygunluk bilgisine göre ayrıca belirlenecek.

Seçim: Yalnız üzerinde uzlaşılan küçük bir alanı değerlendirmek. Başlama koşulu: Bitki ve malzeme uygunluğunun araştırılması, bakım işlerinin açıkça kabul edilmesi. Yeniden bakış: İki haftalık iş kaydı tamamlanınca veya daha önce rıza geri çekilirse, güvenlik sorunu oluşursa, erişim zorlaşırsa. Durdurmada kalan işleri A üstlenecek; bunu yapamayacağı anlaşılırsa başlamadan plan değişecek.

Varsayımsal izleme kaydı

Yorum: İlk hafta toplam 40 dakikalık örnek sınırın altında. İkinci hafta toplam 50 dakika; B’nin 10 dakikalık sınırı 10 dakika aşılmış. İki haftanın toplamı 85, haftalık ortalaması 42,5 dakika. Ortalama, ikinci haftadaki yükü gizlemek için kullanılmıyor. Bu kısa kayıt yöntemlerin verim veya çevre etkisini karşılaştırmaz.

Yeni karar: Genişlemeyi sürdürmeden bakım düzenini yeniden konuş. B’nin yükünü sessizce artırmak yerine alanı küçültme veya denemeyi sonlandırma seçeneğini ele al. Komşunun fide talebi hâlâ belirsizse onu paylaşım başarısı gibi sayma. Karar fişine yeni tarih ve kabul edilen görevleri ekle.

Sık sorulan sorular

Kendi başlangıç planını hazırla

Alanını tanımak için Permakültüre ilk adım; ihtiyacını somutlaştırmak için İhtiyaçtan tasarım kararına rehberini kullan. Buradaki kararlar eğitim örnekleridir; kaynaklar ve kapsam aşağıdadır.

[1] [2] [3] [4]